Krzysztof Penderecki

Krzysztof Penderecki
Krzysztof Penderecki (1933-2020) conducting his oratorio "Seven Gates of Jerusalem" at the Winter Palace, St Petersburg, in 2001. Photo by Dmitry Lovetsky

Tuesday, August 26, 2014

Dmitri Shostakovich: Song-cycle: From Jewish Folk Poetry – Tatiana Sharova, Ludmila Kuznetsova, Alexei Martynov, Russian State Symphony Orchestra, Valeri Polyansky (Audio video)

The song-cycle From Jewish Folk Poetry is the fierce protest of a psychologically chastened and subdued Shostakovich who, twenty years on, had lived through trials and tribulations that he could hardly have foreseen as the confident and head-hunted young Soviet composer of New Babylon. The years of Stalinist oppression had taken their toll. He had been officially disgraced as a composer unworthy of his leading position in Soviet music, and in 1948 (when this work was composed) he was still trying to come to terms with a virtual ban on almost his entire creative output. This followed the public denouncement of his work at the Musicians’ Conference of January 1948 presided over by Stalin's henchman, Andre Zhdanov, and its subsequent decree on 10 February. For two years there had been no new symphony or string quartet by Shostakovich. On the completion of his symphonic Violin Concerto in March Shostakovich chose to withhold the release of that intensely dark and serious piece while continuing to support his family through the dutiful production of film and occasional music.

The choice of a Jewish theme for his next creative project was significant. Shostakovich had already become interested in the world of Jewish folk music during the war when he had completed an unfinished opera, Rothchild's Violin, by his talented pupil, Beniamin Fleischmann. Jewish dance music next surfaced in the finale of his Second Piano Trio, dedicated to the memory of his close Jewish friend, Ivan Sollertinsky. And "kletzmer" dance music, with its insistent oompah rhythm, boisterously strikes up again in the Scherzo of the recently completed Violin Concerto. No stranger to the idiom, Shostakovich now launched into these settings of poems of want and deprivation with creative gusto. There was a hidden irony here. Adopting a folk idiom was in full accordance with the Zhdanov decree calling for a music closer to the Russian people, but adopting a Jewish folk theme in a society which Shostakovich knew to be more than tinged with antisemitism was another matter. As if aware of the attendant risks, Shostakovich – ever the master of "false rejoicing" since the finale of his Fifth Symphony – tacked on a jolly "finale" – three songs extolling the beauty of Jewish life under Stalin – songs that are manifest parodies, debasements of the genuine grief and sorrow felt in the pure, direct idiom of the first eight. The continuing strain of Jewish music in the several compositions that followed this cycle – in the Fourth String Quartet, the Twenty-four Preludes and Fugues and the later Eighth String Quartet and First Cello Concerto – have come to be interpreted as a form of "Aesopic" language, in which the tormented composer identifies with a persecuted race. This was further confirmed by Shostakovich himself in the Volkov Memoirs where he reports that "Jewish folk music has made a most powerful impression on me. I never tire of delighting in it; it is multi-faceted, it can appear to be happy when it is tragic. It is almost always laughter through tears". Although a private performance of the work with piano accompaniment took place shortly after it was written, a public performance while Stalin was still alive remained unthinkable and the first official performance of the original orchestral version, had to wait until 19 February 1964, when it was given at Gorky under the direction of Gennady Rozhdestvensky.

Source: Eric Roseberry, 1998 (CD Booklet)

Ανέκαθεν σ' ένα απολυταρχικό κράτος, ένας συνθέτης μπορεί να στείλει μήνυμα με την επιλογή κειμένων ποιητών, που είναι απαγορευμένοι και ο συνθέτης τούς δίνει «φωνή», για να ασκεί κριτική στο πολιτικό σύστημα. Παραδείγματος χάριν ο Σοστακόβιτς, ο οποίος σε συμφωνίες ή σε έργα μουσικής δωματίου τεκμηρίωνε και «σχολίαζε» κάπως αόριστα τα δραματικά γεγονότα της εποχής του, ενώ στα τραγούδια του γινόταν πιο συγκεκριμένος, χρησιμοποιώντας συχνά ποιητές που το έργο τους συμβόλιζε κάποια αντίδραση προς το πολιτικό γίγνεσθαι, όπως του Πούσκιν, που μισούσε τους τσάρους, του Σαίξπηρ, για την πάντα επίκαιρη κριτική της πολιτικής εξουσίας ή της Μαρίνας Τσβετάγιεβας (1892-1941), της οποίας τα κείμενα είχαν απαγορευτεί.

Τα Τραγούδια από τη λαϊκή εβραϊκή ποίηση δημιουργήθηκαν σε μια δύσκολη περίοδο για τον συνθέτη. Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Στάλιν σκλήρυνε πάλι την πολιτική του, και όποιος καλλιτέχνης δεν συμμορφωνόταν με τη γραμμή του κόμματος, ετιμωρείτο. Στην αρχή, ο Σοστακόβιτς αποτραβήχτηκε και δεν έγραφε σχεδόν τίποτε. Όταν όμως ανακάλυψε τυχαία μια συλλογή από εβραϊκά ποιήματα σε ρωσική μετάφραση, αποφάσισε να τα μελοποιήσει το 1948. Είχε δει τη φρίκη απέναντι στους Εβραίους κατά τον πόλεμο, αλλά ο αντισημιτισμός προωθείτο έντονα από τον Στάλιν ακόμη και μετά τον πόλεμο. Ο Σοστακόβιτς κατά κάποιον τρόπο ταυτιζόταν μέσα από τη μελοποίηση των ποιημάτων με τους «κοσμοπολίτες χωρίς πατρίδα», όπως αποκαλούσαν τους Εβραίους στη Ρωσία, και συνθέτει αρχικά τον Αύγουστο του 1948 οκτώ τραγούδια «Από τη Λαϊκή Εβραϊκή Ποίηση», ενώ τον Οκτώβριο της ίδιας χρονιάς γράφει τα τρία τελευταία. Σε μια εποχή που ο εβραϊκός πολιτισμός ήταν ανεπιθύμητος από το πολιτικό καθεστώς, δεν υπήρχε βέβαια δυνατότητα να ακουστούν αυτά τα τραγούδια δημόσια.

Η πρώτη παρουσίαση των τραγουδιών «Από τη Λαϊκή Εβραϊκή Ποίηση» έγινε το 1955, δύο χρόνια μετά το θάνατο του Στάλιν. Στην ενορχήστρωση του κύκλου ο συνθέτης προχώρησε μόλις το 1963, ένα χρόνο μετά την επεξεργασία του των «Τραγουδιών και χορών του Θανάτου» του Μουσόργκσκι, ενώ μέχρι το θάνατό του θα γράψει ακόμη μερικούς από τους πιο σημαντικούς κύκλους τραγουδιών. Ο κύκλος «Τραγούδια από τη Λαϊκή Εβραϊκή Ποίηση» αποτελείται από έντεκα τραγούδια και συνδυάζει τις φωνές – σοπράνο, άλτο και τενόρο – ανάλογα με το κείμενο. Πρόκειται για ένα από τα πιο συγκινητικά και μελαγχολικά έργα του Σοστακόβιτς. Είναι αυτονόητο, ότι σ' αυτόν τον κύκλο τραγουδιών υπάρχουν κάποια ιδιωματικά στοιχεία της εβραϊκής μουσικής, τα οποία άρεσαν στον Σοστακόβιτς και τα χρησιμοποιεί και σε άλλα έργα του. Το πρώτο τραγούδι, «Θρήνος για ένα νεκρό παιδί», μας μεταφέρει άμεσα τη θλίψη στην αρχική μελωδία, που περιγράφει τη σκοτεινή νύχτα. Δύο γυναίκες (σοπράνο, άλτο) συζητούν για το παιδάκι και ενώνουν μελωδικά το θρήνο τους.

Στο δεύτερο τραγούδι, «Η σκεπτική μητέρα», η μητέρα με τη θεία (σοπράνο, άλτο) εναλλάσσονται σε μια καθησυχαστική μελωδία, ενώ η συνοδεία έχει κάπως παιχνιδιάρικο χαρακτήρα. Το κομμάτι κορυφώνεται στον τελευταίο στίχο, τον οποίο τραγουδούν οι δυο γυναίκες ταυτόχρονα. Το φλάουτο παρεμβαίνει στο τέλος του κάθε στίχου μ' έναν κάπως «εξωτικό σχολιασμό». Στο «Νανούρισμα», η μητέρα (άλτο) νανουρίζει το παιδί της με μια λυπητερή μελωδία, διότι εκείνη σκέφτεται τον πατέρα που βρίσκεται μακριά στη Σιβηρία. Και η συνοδεία, με χαρακτηριστικό το θρηνητικό ξέσπασμα του κλαρινέτου στην αρχή, είναι βαριά και σκοτεινή. Έντονα εκφράζει ο συνθέτης τον πόνο του χωρισμού στο τέταρτο τραγούδι, «Πριν από μεγάλο χωρισμό», στο οποίο η γυναίκα (σοπράνο) πιο πολύ κλαίει, ενώ ο άνδρας της (τενόρος) προσπαθεί να την παρηγορήσει, υπενθυμίζοντάς της παλιές ευτυχισμένες στιγμές. Τελικά όμως και εκείνος κλαίει μαζί της. Η ορχήστρα στηρίζει την κάπως μονότονη μελωδία με σκληρές αρμονίες.

Στην «Προειδοποίηση», μια γυναίκα (σοπράνο) παρακαλεί καρτερικά τον γιο της, να μη βγει έξω. Η κάπως χαρούμενη και χορευτική μελωδία του κλαρινέτου δείχνει μάλλον, πως ο νεαρός δεν ακολουθεί τη συμβουλή της. Στο έκτο τραγούδι, «Ο εγκαταλελειμμένος πατέρας», παρακολουθούμε έναν εξαιρετικά δραματικό διάλογο μεταξύ του πατέρα (τενόρος), που θέλει να κρατήσει την κόρη του κοντά, και της κόρης (άλτο), η οποία θέλει να παντρευτεί έναν αστυνομικό και τον βάζει να διώξει τον πατέρα. Η μελοποίηση του Σοστακόβιτς μέσα από τα ηχοχρώματα της ορχήστρας και τη γεμάτη αγωνία και θυμό εναρμόνιση, δημιουργεί μια «σκηνή όπερας» σε μινιατούρα. Σε απόλυτη αντίθεση παρουσιάζεται το «Τραγούδι της φτώχειας», με φαινομενικά εύθυμους ρυθμούς και ζωντανή χορευτική συνοδεία, που προσπαθούν να κρύψουν την τραγικότητα της κατάστασης της οικογένειας. Πολύ απαισιόδοξα περιγράφεται η κατάσταση στον «Χειμώνα», όπου συνθετικά για πρώτη φορά ενώνονται και οι τρεις φωνές μαζί. Ο πατέρας (τενόρος) περιγράφει την κατάσταση, η γυναίκα με το παιδί (άλτο, σοπράνο) κλαίνε και οδύρονται. Η ορχήστρα τονίζει όλη την τραγικότητα με ακόμη πιο δραματικό τρόπο απ' ό,τι στο έκτο τραγούδι.

Στο επόμενο τραγούδι, «Μια καλή ζωή», ένας άνθρωπος (τενόρος) περιγράφει τις ομορφιές της ζωής μέσα στο Κολχόζ. Η μελωδία και η όλη ορχηστρική επένδυση αποπνέουν ευτυχία, χαρούμενη διάθεση, όμως ιδιαίτερα στη μελωδία διακρίνει κανείς κάποια επιφύλαξη, σαν να μην είναι αληθινά αυτά που περιγράφονται. Με λιτή συνοδεία και λαϊκότροπη μελωδία μια βοσκοπούλα (σοπράνο) περιγράφει στο «Τραγούδι του κοριτσιού» τη χαρά της, που βλέπει τις ομορφιές της φύσης και είναι ελεύθερη. Αν και το τελευταίο τραγούδι του κύκλου μιλάει για την «Ευτυχία», η απόδοση του Σοστακόβιτς δεν το φανερώνει καθόλου. Η ορχήστρα έχει κάποια σατιρικά ξεσπάσματα, οι τρεις φωνές ενώνονται μαζί, με την άλτο να κυριαρχεί σολιστικά και όλο το κομμάτι δίνει την εντύπωση ενός αργού βηματιστού χορού. Σε όλο αυτόν τον κύκλο, ο συνθέτης, ιδιαίτερα μέσω της συνοδείας της ορχήστρας, δημιουργεί ένα σπάνιο έργο, που ξεπερνά το πολιτικό μήνυμα και εκφράζει μια φιλοσοφική αντίληψη για την ανθρώπινη ύπαρξη.

Πηγή: Πρόγραμμα συναυλιών της Κρατικής Ορχήστρας Θεσσαλονίκης και της Όπερας των Παρισίων, "Du Voix Monde", 2012.

Dmitri Shostakovich (1906-1975)

♪ Song-cycle: From Jewish Folk Poetry, Op.79 (1948)

1.  The lament for the dead child
2.  The thoughtful mother and aunt
3.  Lullaby
4.  Before a long parting
5.  A warning
6.  The abandoned father
7.  The song of misery
8.  Winter
9.  A good life
10. The young girl's song
11. Happiness

Tatiana Sharova, soprano
Ludmila Kuznetsova, mezzo-soprano
Alexei Martynov, tenor

Russian State Symphony Orchestra
Conductor: Valeri Polyansky

Great Hall, Moscow Conservatoire, October 1996

Chandos Records Ltd. 1998

(HD 1080p – Audio video)

First publication: August 26, 2014 – Last update: May 10, 2017

See also

Dmitri Shostakovich – All the posts

1 comment:

  1. Thank you as always for your magnificent musical postings as well as your commentary


Note: Only a member of this blog may post a comment.