Krzysztof Penderecki

Krzysztof Penderecki
Krzysztof Penderecki (1933-2020) conducting his oratorio "Seven Gates of Jerusalem" at the Winter Palace, St Petersburg, in 2001. Photo by Dmitry Lovetsky

Sunday, August 09, 2015

Dmitri Shostakovich: Sonata for viola and piano – Maxim Rysanov, Kathryn Stott

The Viola Sonata was Shostakovich's last work, and there is good reason to suppose that he knew it would be. He composed the greater part of it in June and July 1975 and died, of lung cancer, on 9 August. Following his own wishes, the Sonata was first performed by its dedicatee Fyodor Druzhinin, violist of the Beethoven Quartet (in succession to Borisovsky), who played it in private on 25 September, which would have been the composer's sixty-ninth birthday, and in public on 1 October to a packed audience in the Small Hall of the Leningrad Philharmonic. On that occasion Druzhinin acknowledged the standing ovation by holding the score aloft.

In consultations with Druzhinin during the process of composition, Shostakovich described the first movement of the Sonata as a "novella", perhaps in recognition of its free-flowing three-part form. Here, as in many of his late works, atmosphere and tension are generated by the friction between twelve-note themes (as at the piano's first entry) and images of pure diatonicism (such as the bare perfect fifths of the viola's opening statement, which metastasize into perfect-fourth two-note chords at the end of the movement).

The scherzo-like second movement recycles the opening music from Shostakovich's abandoned wartime opera on Gogol's The Gamblers, a tale of card-sharps duped by their intended victim. In character this move­ment begins halfway between a polka and a quick march; the later stages are newly composed.

Most thought-provoking of all is the Adagio finale, which takes as its starting point the bleak viola lines from the middle of the second movement. As the finale gets under way Shostakovich paraphrases the famous opening movement of Beethoven's "Moonlight" Sonata, drawing attention to the kinship between its repeated-note motif and his own favourite funereal intonations. At the heart of this movement is a passage of extreme austerity built on note-for-note quotations, mainly found in the piano left-hand part, from Shostakovich's Second Violin Concerto and all fifteen of his symphonies in sequence. There could scarcely be a clearer indication that he knew – or at least suspected – that this would be his last work. On the last page the clouds clear, allowing yet another self-quotation to come through; this is the main theme of the early Suite for two pianos, Op.6, a work dedicated by its sixteen-year-old composer to the memory of his recently deceased father. The "radiance" (the composer's own description) of this transfigured C major, with its strong autobiographical associations, recalls the conclusion of Andrey Tarkovsky's famous science-fiction film Solyaris (1972), where the main character is reunited with his dead father on the mysterious inter-planetary entity that has the power to realize the subconscious desires of those who contemplate it.

Source: David Fanning (

Δεν ξέρουμε αν όταν ο Ντμίτρι Σοστακόβιτς συνέθετε τη Σονάτα για βιόλα και πιάνο, γνώριζε πως αυτό επρόκειτο να είναι το τελευταίο του έργο. Το βέβαιο πάντως είναι πως ο Ρώσος συνθέτης προαισθανόταν το επικείμενο τέλος της όχι εύκολης ζωής του, και έτσι αποφάσισε να σημαδέψει την τελευταία του σύνθεση με νύξεις για έναν αποχαιρετισμό· το αντίο που ο Σοστακόβιτς απευθύνει στην ανθρωπότητα είναι συνάμα και ένα αντίο προς τη μουσική και προς τους Ρώσους συμπατριώτες του, που τόσο αγάπησε.

Η Σονάτα για βιόλα και πιάνο, έργο 147, του Ντμίτρι Σοστακόβιτς είναι πάνω απ' όλα μια υποθήκη. Τούτο το τριμερές έργο, μια πραγματική ελεγεία, έργο που, όπως και το σύνολο των έργων του Σοστακόβιτς, είναι γραμμένο σε τονικό ιδίωμα, συγκλονίζει με την αμεσότητά της, καθώς ακούγοντάς την είναι σαν να μας μιλά ο ίδιος ο Ρώσος συνθέτης σε πρώτο πρόσωπο, και μάλιστα με έναν λόγο απαλλαγμένο από τα οιαδήποτε προσχήματα.

Στο Moderato, στο πρώτο μέρος του έργου, ύστερα από μια σύντομη εισαγωγή, ακούγεται το θέμα· ένα θέμα που με ύφος αναγγελίας, την ίδια στιγμή που το δεξί χέρι του πιανίστα παίζει μία δωδεκάφθογγη «σειρά», μας πληροφορεί τόσο για τις προθέσεις του Σοστακόβιτς, όσον αφορά την εν λόγω σύνθεση, όσο και για τη μεγάλη περιπέτεια του συνθέτη αναφορικά με τη σχέση του με το σταλινικό καθεστώς, που τόσο τον κατέβαλε. Αν ο Σοστακόβιτς εκφράστηκε σε ολόκληρη τη ζωή του σε τονικό ιδίωμα, αυτό ήταν απλώς επιλογή του και όχι βέβαια επιλογή του κοντόφθαλμου σταλινικού καθεστώτος, που ανεπιτυχώς πάσχισε για περίπου μισό αιώνα να περιορίσει τα εκφραστικά μέσα του μεγάλου δημιουργού. Ο Σοστακόβιτς, για ακόμη μία φορά, μας πληροφορεί πως ο καθένας πάντα είναι σε θέση να πει αυτά που θέλει, αν πράγματι έχει κάτι να πει – η ειλικρινής αγάπη και η αφοσίωση του Ρώσου συνθέτη στη μουσική όσο και στην πατρίδα του γέννησαν μια σειρά από αριστουργήματα, που τον αναδεικνύουν φωτεινό μετεωρίτη μέσα στη μαζική «ατονική» παραγωγή του 20ού αιώνα· ο Σοστακόβιτς υπήρξε πάνω απ' όλα ένας οραματιστής αλλά κι ένας άνθρωπος με πλήρη επίγνωση της ευθύνης του ως καλλιτέχνη.

Το δεύτερο μέρος, Allegreto, είναι διαποτισμένο με πικρό χιούμορ, και όπως αρκετά ακόμη έργα του Σοστακόβιτς, με τον φαινομενικά ανέφελο χαρακτήρα του, είναι φορέας μιας ανείπωτης μελαγχολίας. Η ψυχή του συνθέτη είναι σαν να συνομιλεί με το σώμα του, και σαν σώμα και ψυχή να ρυθμίζουν τις τελευταίες λεπτομέρειες προτού αποχαιρετήσει για πάντα ο ένας τον άλλο. Με τους τελευταίους απόηχους του πιάνου κόβονται και οι τελευταίοι δεσμοί του καλλιτέχνη με ό,τι τον ενέτασσε μέχρι τότε στον κόσμο των ανθρώπων.

Το τρίτο μέρος του έργου, ένα εκτενές Adagio, που συναντά και ολοκληρώνει τις νύξεις του πρώτου μέρους, έρχεται να αποτίσει έναν διπλό φόρο τιμής: τόσο προς την τέχνη της μουσικής όσο και προς έναν επιφανή δημιουργό τούτης της τέχνης, τον Λούντβιχ βαν Μπετόβεν. Ο Σοστακόβιτς πάντα έχτιζε πάνω σε στέρεες βάσεις, τώρα όμως διαλέγει τα arpeges της Σονάτας «Υπό το σεληνόφως» του Μπετόβεν, σαν έσχατο μέσο, όχημα, για να απευθύνει στους ανθρώπους τα τελευταία του λόγια. Ανυποψίαστοι στο βάθος για το ακριβό και επώδυνο πεπρωμένο του μεγάλου καλλιτέχνη, ακούμε τα πλήκτρα του πιάνου να παίζουν το θέμα της Mondscheinsonate· ο Σοστακόβιτς έχει ανάγκη από έναν συνοδοιπόρο για το τελευταίο του ταξίδι, και τώρα ο Τιτάνας της μουσικής τον παίρνει από το χέρι, όχι τόσο για να τον απομακρύνει από τον κόσμο των ζωντανών όσο για να του αναγνωρίσει επιτέλους την αναμφισβήτητη προσφορά του στην τέχνη που υπηρέτησε.

Πηγή: Δήμος Μαρουδής

Τη Σονάτα για βιόλα και πιάνο, έργο 147, του Ντμίτρι Σοστακόβιτς, ερμηνεύουν ο Ουκρανός βιολίστας Maxim Rysanov και η Αγγλίδα πιανίστρια Kathryn Stott.

Dmitri Shostakovich (1906-1975)

♪ Sonata for viola and piano, Op.147 (1975)

i. Moderato
ii. Allegretto
iii. Adagio

Maxim Rysanov, viola
Kathryn Stott, piano

Vinterfest, February 2011

(HD 720p)

First publication: August 9, 2015 – Last update: June 21, 2017

See also

Dmitri Shostakovich – All the posts

No comments:

Post a Comment

Note: Only a member of this blog may post a comment.